BN De Stem 9 juli 2011
Column De stad in - Ochtend bij de spinozisten
door Ton Meeuwis
Na een korte vakantie ben ik weer op zoek gegaan naar mensen en zaken in Roosendaal die interessant zijn.
En zo raakte ik deze week verzeild in een gezelschap dat de werken van Spinoza bestudeert. Piet Maris noemt Jan Boerma de drijvende kracht van de kring. Waarop Jan Boerma prompt opmerkt dat Piet Maris dan toch zeker de stuwende kracht van de spinozistische samenspraak is. Uw verslaggever beleefde een diepgravend, maar aangenaam gesprek. En de regen na afloop kon hem absoluut niet meer deren. Het was een filosofisch gesprek tussen drie oudere heren. Jan Boerma, in zijn werkzame leven directeur van een landelijke patiëntenvereniging, Piet Maris, oud-directeur van de Emma mavo, en uw verslaggever.
De Spinoza Kring Roosendaal, ongeveer tien bezonken zestigplussers, komt een keer of zes per jaar bij elkaar. De deelnemers van de Spinoza Kring hebben in meerderheid een gereformeerde achtergrond. Boerma en Maris denken dat in die wortels de oorzaak van hun wijsgerige belangstelling ligt. Daar waar katholieken het hoofd plegen te buigen voor het leergezag van de kerk, moeten protestanten zelf hun weg vinden in Bijbel en uitleg van het geloof, denken ze.
Spinoza (1632 - 1677) is meer in zwang dan vroeger. Ook de Verlichting als zodanig is vaker onderwerp van discussie. En dan gaat het in Nederland niet over filosofen als Descartes of Leibniz, maar over onze te lang genegeerde grootste filosoof Spinoza.
Het woord Verlichting valt overigens meestal in het publieke debat als een politicus zich wil afzetten tegen de moslims die nooit de Verlichting hebben mogen smaken. Dit terwijl de Verlichting vrijheid van godsdienst bevorderde. Verlichting met een hoofdletter is de term die gebruikt wordt om een politieke en filosofische beweging aan te duiden die de opvattingen over politiek, filosofie, wetenschap en religie in de westerse wereld grondig wijzigde. De Verlichting duurde van ca. 1650 tot de Franse Revolutie, eind achttiende eeuw.
In de denkbeelden van Spinoza was er geen plaats voor een alles besturende God. Volgens Spinoza maken de mensen ten onrechte een mensvormig beeld van God. Hij sprak wel eens over God, maar zag in dat begrip toch vooral de natuur, meer precies de natuurkrachten.
Het belangrijkste werk van Spinoza – die eigenlijk Baruch heette, maar die zich loswrong van zijn joodse gemeenschap – heet Ethica. Het beschrijft hoe de mens(heid) het geluk kan vinden door het begrijpen van het 'mens zijn' en de plaats van de driften erin.
Volgens Boerma leert Spinoza ons 'ja' te zeggen tegen het bestaande. Bij wijze van spreken ook tegen een onwelkome plensbui. Hier liggen overeenkomsten met het Zenboeddhisme.
Verder maakt Spinoza een onderscheid tussen datgene wat wij ondergaan en voelen (de passio) en de actio, datgene wat wij doen. Als ik opmerk dat die begrippen een cirkel vormen, omdat wat de een doet een ervaring is voor een ander, enzovoorts, brengt mij dat ferme instemming.
Vlak daarna ben ik, wijzer geworden, mijns weegs gegaan. Ik kreeg een plensbui over mij heen, maar die bracht mij niet van mijn stuk. Ik zat trouwens in de auto.
© BN De Stem 2011, op dit artikel rust copyright
