In februari van dit jaar overleed Frank van Kreuningen, die in 2006 het initiatief had genomen tot de oprichting van de Amsterdamse Spinoza Kring, waarvan hij tien jaar lang de voorzitter was. Frank heeft een rijk en veelzijdig leven gehad. In de jaren vijftig was hij piloot in een Gloster Meteor, de eerste straaljager van de Koninklijke Luchtmacht, vervolgens volgde hij de opleiding tot onderwijzer en daarna de studie geschiedenis en cultuurpedagogiek in Amsterdam. Tot zijn vervroegd pensioen in 1987 was hij bijna twintig jaar directeur van de Theaterschool in Utrecht.
Sinds hij gepensioneerd was las Frank nog meer dan voorheen en stortte hij zich vooral op filosofische boeken. Na enige tijd werd hij helemaal gegrepen door het gedachtegoed van Spinoza. Hij volgde bij de Vereniging Het Spinozahuis allerlei cursussen, bestudeerde de Ethica en het overige werk van Spinoza, en hij las veel literatuur over de grote filosoof. Zijn nieuw verworven inzichten hield hij niet voor zichzelf. In Spinoza. Een paradoxale icoon van Nederland (2014) citeert Henri Krop hem: ‘Zijn wijsbegeerte sprak mij zo enorm aan dat ik daarvan moest getuigen bij vrienden en kennissen. Dit leidde uiteindelijk tot het initiatief cursussen te gaan geven en een organisatie op te richten die Spinoza in het centrum van de wereld zou moeten brengen.’
Daartoe hield hij vaak een spreekuur over Spinoza in het Pintohuis en organiseerde hij in 2008, ter gelegenheid van het UNESCO-project ‘Amsterdam Boekenstad’, in de OBA een tentoonstelling over Spinoza die het land zou kunnen rondreizen. In een aankondiging van een lezing over Spinoza schreef hij: ‘veel mensen hebben kerk en geloof vaarwel gezegd, maar missen een levensbeschouwing die hun kracht en inspiratie geeft. Deze vindt men in Spinoza’s belangrijkste boeken, de Ethica en het Theologisch-politiek traktaat. Zij wijzen een weg waaraan we in onze tijd veel kunnen hebben’. Frank sprak hiermee ook voor zichzelf. Hoewel hij uit een protestantse familie kwam was hij niet echt religieus opgevoed en nam hij al jong afstand van het christelijk geloof.
Een bijzondere inspiratiebron vormde het in 2001 verschenen boek Radical Enlightenment (in 2005 vertaald als Radicale Verlichting) van de Brits-Amerikaanse historicus Jonathan Israel. Deze stelde niet alleen dat de Verlichting niet in de achttiende eeuw in Frankrijk was begonnen, maar de eeuw ervoor in Nederland, maar ook verklaarde hij Spinoza tot dé denker die deze intellectuele revolutie in gang had gezet. De eerste publieke activiteit van de door Frank samen met enkele anderen in 2006 opgerichte Amsterdamse Spinoza Kring (ASK) was in juni 2007 een lezing van Jonathan Israel in de Mozes- en Aäronkerk in Amsterdam.
Vanaf het begin was Frank de drijvende kracht achter de ASK, die drie doelstellingen heeft. ‘Ten eerste: het belang van Spinoza’s filosofie onder de aandacht van de Amsterdamse bevolking te brengen; ten tweede de gemeentelijke overheid ertoe te brengen Spinoza te zien als het boegbeeld van Amsterdam en ten derde, belangstellenden uit binnen- en buitenland op een snelle en eenvoudige manier kennis te laten maken met de filosofie van Spinoza.’ Om het eerste te bereiken wordt er vanaf 2008 jaarlijks rond de geboortedag van de filosoof (24 november) een Spinozadag georganiseerd. En al in 2007 kwam de gemeente Amsterdam met een cultuurnota waarin over Spinoza onder meer werd gezegd: ‘In hem bezit de stad een rolmodel van formaat. Zijn visie op de vrijheid en de ethiek die daaruit voortvloeit spreekt ons, bijna 350 jaar na zijn dood, onverminderd aan.’
Naast het organiseren van de Spinozadagen in Paradiso gaf de ASK vanaf het begin cursussen over het gedachtegoed van Spinoza, waarvan Frank er vooral in de beginjaren vele voor zijn rekening nam. En het was aan zijn tomeloze inzet te danken dat de Spinozadagen werden opgeluisterd door toonaangevende intellectuelen als Hans Achterhuis, Arnon Grunberg en Arnold Heertje; stadsbestuurders en politici als Carolien Gehrels, Eberhard van der Laan, Ed van Thijn en Kajsa Ollongren; en grote Spinozakenners als Jonathan Israel, Henri Krop en Piet Steenbakkers.
Spinoza zat in deze jaren behoorlijk in de lift, en in november 2008 werd naast het stadhuis van Amsterdam een imposant standbeeld van hem onthuld. Frank vond het mooi dat er een eerbetoon kwam, maar in een interview in Trouw gaf hij aan dat hij meer zag in een ‘interactief monument’, waar je iets kon zien, lezen en horen over Spinoza. In de jaren daarna zette hij zich enorm in voor de komst van een Spinozacentrum, een plek waar mensen met elkaar kunnen leren en nadenken over de ideeën van Spinoza. Samen met anderen werkte hij aan grootse plannen, die echter telkens botsten op de weerbarstige realiteit. De Spinozaloge die uiteindelijk in 2022 in de hoofdvestiging van de Openbare Bibliotheek Amsterdam gerealiseerd zou worden was in zijn optiek een goede eerste stap.
In 2016 legde Frank op 82-jarige leeftijd het voorzitterschap van de ASK neer, waarna hij werd benoemd tot erelid. Lange tijd bleef hij de activiteiten van de ASK met interesse volgen, totdat zijn verslechterende gezondheid hem dat meer en meer onmogelijk maakte. Zijn vrouw, die hem in zijn laatste jaren liefdevol verzorgde, werd eveneens ziek en overleed helaas niet lang na hem. De ASK zal Frank van Kreuningen altijd blijven herinneren als zijn inspirerende oprichter en eerste voorzitter en zal in zijn geest blijven werken.
